Reklam
Sa─čl─▒k

Sirkadiyen Ritim Sistemi Nedir? ­čś┤ Sirkadiyen Ritim Ne Kadar S├╝rer?

Reklam

D├╝nya i├žerisinde ya┼čam, g├╝nd├╝z ve gece d├Âng├╝s├╝yle s├╝rmektedir. Dolay─▒s─▒yla insanlar dahil t├╝m canl─▒ t├╝rleri bu d├Âng├╝den etkilenmektedir. Gece ve g├╝nd├╝z d├Âng├╝s├╝n├╝n varl─▒─č─▒n─▒n hayat─▒m─▒zdaki en bariz ├Ârne─či uykudur. {1*} Uyku d─▒┼č─▒nda beslenme, metabolizma ve kan bas─▒nc─▒ gibi bu ritme uygun pek ├žok davran─▒┼č ve biyolojik i┼člev bulunmaktad─▒r. {2*}

G├╝├žl├╝ Bir Ba─č─▒┼č─▒kl─▒─ča Sahip Olman─▒z ─░├žin Gereken Vitaminler! Youtube Videomuzu ─░zleyebilirsiniz.

Asl─▒nda t├╝m bu ritimsel hareketler olmasa da ├žo─ču v├╝cut i┼člevi gece ve g├╝nd├╝z ritmine sahiptir. Biyoloji ve davran─▒┼člardaki bu 24 saatlik d├Âng├╝lere sirkadiyen ritim denilmektedir. {3*}┬áSirkadiyen ritimleri ├╝reten ve ├ževresel gece-g├╝nd├╝z d├Âng├╝s├╝yle senkronize olan fizyolojik sistem sirkadiyen zamanlama sistemidir.

Reklam

Sirkadiyen ritim sistemi, halk aras─▒nda biyolojik saat denilen v├╝cudun i├žsel zamanlama tutan bir mekanizmas─▒d─▒r. {4*}┬áBu sistem zamana ba─čl─▒ olarak biyolojik s├╝re├žlerin ritimlerini kontrol eden bir nevi saattir. V├╝cudun bu s├╝recini inceleyen bilime ise kronobiyoloji denilmektedir.

Nas─▒l g├╝nd├╝z (uyan─▒kl─▒k, aktivite, beslenme) ve gece (uyku, dinlenme) yapt─▒─č─▒m─▒z eylemler varsa, v├╝cudumuzdaki h├╝cre ve sistemlerin de ÔÇťbiyolojik g├╝n├╝ÔÇŁ ve ÔÇťbiyolojik gecesiÔÇŁ vard─▒r. {5*} Sirkadiyen zamanlama sistemi, uyumlu bir h├╝cresel aktivite modeli olu┼čturmak i├žin endokrin ve metabolik ritimleri d├╝zenleyen neredeyse bir biyolojik kalp pilidir. {6*}┬áBiyolojik saat, birbirine ba─čl─▒ ileti┼čim yolar─▒n─▒ ve i┼člevlerini koordine etmektedir. {7*} Zamanla uyumsuz yollar─▒ ve i┼člevleri ay─▒rmakta ve biyolojimiz ile davran─▒┼člar─▒m─▒z─▒ ├ževre ile senkronize etmektedir.

─░nsan biyolojisi g├╝n boyunca uyan─▒k kalmay─▒ sa─člamak ve fiziksel aktiviteleri besinler ile desteklemek i├žin sirkadiyen zamanlama sistemini kullanmaktad─▒r. Sistem, metabolizmay─▒ enerji ├╝retimi ve enerjinin depolanmas─▒ i├žin kullanmaktad─▒r. Sirkardiyen sistem gece boyunca ise metabolizmay─▒ yava┼člatarak uyumay─▒ te┼čvik etmektedir (├Ârne─čin ins├╝lin sinyallerinin azalt─▒lmas─▒ ve leptinin artt─▒r─▒lmas─▒). Ayr─▒ca sirkadiyen zamanlama sistemi, depolanm─▒┼č enerji rezervlerini par├žalayan ve kan─▒ koruyan metabolik yollar─▒ destekleyerek depolanan enerjinin mobilizasyon durumuna ge├žmesine neden olmaktad─▒r.

Bu sistem sayesinde v├╝cut, h├╝crelerin ve sistemlerin (sinir, sindirim vb.) ├ževredeki de─či┼čiklikleri ve yak─▒n ├ževresel, davran─▒┼čsal veya biyolojik kal─▒plar─▒ tahmin etmektedir. B├Âylece insan v├╝cudu, olas─▒ de─či┼čikliklere uyum sa─člayabilmektedir. ├ľrne─čin; g├╝ne┼č batt─▒─č─▒nda v├╝cudumuz uyuyaca─č─▒m─▒z─▒ bilmektedir. Bu y├╝zden enerji kullan─▒m─▒ en aza inmektedir. G├╝nd├╝z oldu─čunda ise v├╝cut, birazdan uyanaca─č─▒n─▒ bilir ve t├╝m g├╝n├╝ atlatmak i├žin depolanan enerjiyi kullanmaktad─▒r. Ayr─▒ca bir miktar enerji de besinler sayesinde g├╝n i├žerisinde depolanmaktad─▒r. {8*}

Reklam
├çocuklarda Uykuya Dalma G├╝├žl├╝─č├╝ (─░nsomnia) Neden Olur? Detayl─▒ Bilgi ─░├žin T─▒klay─▒n.

Biyolojik Saat Nas─▒l ├çal─▒┼č─▒r?

V├╝cudumuzdaki her h├╝crenin, etkinliklerini zamanlayan bir t├╝r ├Âz saat vard─▒r. {9*}┬áBu, ├žo─ču h├╝crede saat genleri ad─▒ verilen bir dizi gen sayesinde olu┼čmaktad─▒r. Saat genleri, dokuya ├Âzg├╝ i┼člevleri zamanlamaktad─▒r. Genler ayr─▒ca h├╝cre metabolizmas─▒ ve i┼člevinde g├╝nl├╝k hareketleri olu┼čturmak i├žin di─čer genlerin ritmik aktivitesini kontrol etmektedir.

Dokuya ├Âzg├╝ bu saatlerin v├╝cudumuzdaki dengeyi korumak i├žin uyumlu bir ┼čekilde ├žal─▒┼čmas─▒ gerekmektedir. Bu i┼člemler, beynimizdeki t├╝m sirkadiyen s├╝re├žleri organize eden bir ana saat taraf─▒ndan yarat─▒lmaktad─▒r. Bu merkezi saat, hipotalamusun suprakiazmatik ├žekirdek (SCN) ad─▒ verilen bir b├Âlgesinde bulunmaktad─▒r. {10*} SCN’deki saat genleri biyolojik saatimizin do─čal i┼čleyi┼čini belirlemektedir. Her g├╝n s─▒f─▒rdan ba┼člayan bu s├╝re├ž 24 saat s├╝rmektedir. {11*}

SCN, melanopsin ad─▒ verilen ─▒┼č─▒─ča duyarl─▒ bir protein i├žeren retina n├Âronlar─▒ndan girdi almaktad─▒r. {12*} ─░├žsel olarak ─▒┼č─▒─ča duyarl─▒ retina ganglion h├╝creleri (ipRGC’ler) olarak adland─▒r─▒lan bu n├Âronlar, ├ževresel ─▒┼č─▒k seviyelerini alg─▒lamakta ve bu sayede SCN saatini gece ve g├╝nd├╝z d├Âng├╝s├╝yle senkronize etmek i├žin s─▒f─▒rlamaktad─▒r. Daha sonra SCN t├╝m h├╝cresel saatleri ─▒┼č─▒k d├Âng├╝s├╝ne katabilmektedir. Bu esnada ileti┼čimi ise hormonlar sa─člamaktad─▒r. Hormonlar, mesajlar─▒ kan yoluyla uzun mesafelere ta┼č─▒yabilmektedir ve bu nedenle de sirkadiyen ritim biyolojide ├Ânemli bir ileti┼čim sistemidir. Bu sinyalle┼čmede kilit rol├╝ ise melatonin ve kortizol isimli iki hormon oynamaktad─▒r.

Gecenin ─░leti┼čimini Sa─člayan Hormon Melatonin

Melatonin hormonu, sirkadiyen zamanlama sisteminin ├Ânemli bir sinyal molek├╝l├╝d├╝r. {13*} Melatonin epifiz bezi taraf─▒ndan sirkadiyen bir ritimde ├╝retilmektedir. {14*}┬áHormon, g├╝n bat─▒m─▒ndan hemen sonra y├╝kselmekte, gecenin ortas─▒nda zirve yapmakta (saat 2 ile 4 aras─▒nda) ve daha sonra yava┼č yava┼č azal─▒p ├žok d├╝┼č├╝k seviyeye d├╝┼čmektedir.

Epifiz bezi taraf─▒ndan melatonin ├╝retimi, sadece geceleri aktif olan bir n├Âronal sinyal yolu arac─▒l─▒─č─▒yla SCN taraf─▒ndan aktive edilmektedir. {15*} G├╝nd├╝zleri retinadan gelen ─▒┼č─▒k giri┼či, epifiz bezine giden SCN sinyalini engellemektedir. B├Âylece melatonin sentezi durmaktad─▒r. Bu mekanizma sayesinde melatonin ├╝retimi ─▒┼č─▒k taraf─▒ndan engellenmekte ve karanl─▒k taraf─▒ndan artt─▒r─▒lmaktad─▒r. {16*}

Reklam

Pineal melatonin kan ak─▒┼č─▒na kat─▒lmakta ve v├╝cudumuzdaki t├╝m dokulara ula┼čmaktad─▒r. Melatonin burada saat genlerinin aktivitesini sa─člamakta ve gecenin geli┼čini haber veren bir zaman verici g├Ârevi g├Ârmektedir. {17*}┬áBeyin ve periferik dokulardaki etkisiyle melatonin uykuyu te┼čvik etmekte ve fizyolojik s├╝reci geceye g├Âre haz─▒rlamaktad─▒r. Melatoninin hedeflerinden biri de merkezi saatin ritmini ayarlamak ve t├╝m sistemin senkronize ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ sa─člamakt─▒r. Bu ba─člamda melatonin, biyolojik saati ├Âng├Ârme ve geciktirme kapasitesine sahip hayati ├Ânemde bir hormondur. {18*}

G├╝nd├╝z├╝n ─░leti┼čimini Sa─člayan Hormon Kortizol

Kortizol hormonu ├žo─čunlukla stres hormonu etkisiyle bilinmektedir, ancak ayn─▒ zamanda sirkadiyen zamanlama sisteminde ├Ânemli bir sinyal molek├╝l├╝d├╝r. Kortizol, b├Âbrek├╝st├╝ bezindeki mitokondri ve SCN taraf─▒ndan kontrol edilen sirkadiyen bir ritimle ├╝retilmektedir. {19*}

Uyand─▒ktan sonraki ilk saat i├žinde, kortizol uyanma tepkisi (CAR) ├╝retiminde keskin bir art─▒┼č olmaktad─▒r. {20*} Sabah en ├žok kortizol ├╝retimi ya┼čanmakta ve hormon g├╝n boyunca s├╝rekli azalmaktad─▒r. Kortizol ├╝retimi uykunun ilk yar─▒s─▒nda ├žok d├╝┼č├╝kken uykunun ikinci yar─▒s─▒nda s├╝rekli y├╝kselmektedir.

┼×afak vaktinde kortizol seviyelerindeki art─▒┼č v├╝cudun ┼čunlar─▒ yapmas─▒na izin verir:

  • Gece boyunca a├ž kald─▒ktan sonra yak─▒nda uyanaca─č─▒n─▒z─▒ tahmin etmek
  • Fiziksel aktivite ve beslenmeye haz─▒rlanmak

Bunlar sonucunda h├╝creler besinleri i┼člemeye, enerji taleplerine yan─▒t vermeye ve enerji rezervlerini yenilemeye haz─▒rlanmaktad─▒r. Kortizol salg─▒lanmas─▒ en ├žok sabah tepe noktas─▒na ula┼čmaktad─▒r. Kortizoldeki art─▒┼č, v├╝cut uyar─▒lmas─▒n─▒ artt─▒rmakta ve biyolojik g├╝ndeki hareket ve davran─▒┼člar ba┼člamaktad─▒r. {21*}

Sikardiyen Ritim Ne Zaman Bozulur?

Sikardiyen ritim, g├╝n i├žerisindeki ─▒┼č─▒k sayesinde d├╝zenlenmektedir. {22*} ├ľrne─čin, melatonin ├╝retimi, sabah ─▒┼č─▒─č─▒n─▒n zenginle┼čti─či parlak mavi ─▒┼č─▒k taraf─▒ndan engellenir. Kortizol ise uyanma zaman─▒ndan etkilenmekte ve ├Âzellikle sabahlar─▒ mavi ─▒┼č─▒─ča maruz kal─▒nd─▒─č─▒nda miktar─▒ fazlala┼čmaktad─▒r. {23*}

V├╝cudumuz g├╝n├╝n 24 saatlik d├╝zenini takip edecek ┼čekilde optimize edilmi┼čtir, ancak teknoloji ve modern ya┼čam tarzlar─▒ bu d├╝zeni bozmaktad─▒r. Parlak mavi ─▒┼č─▒k, ekranlar ve enerji tasarruflu ampuller de dahil olmak ├╝zere yapay ─▒┼č─▒k kaynaklar─▒ taraf─▒ndan y├╝ksek miktarlarda yay─▒lan bir ─▒┼č─▒k t├╝r├╝d├╝r. Normal oda ─▒┼č─▒─č─▒ gibi nispeten d├╝┼č├╝k ─▒┼č─▒k yo─čunluklar─▒nda bile bu ─▒┼č─▒k kaynaklar─▒na gece maruz kalmak melatonin ├╝retimini engelleyebilmektedir. {24*}

SCN, sikardiyen bozulmaya yan─▒t olarak olduk├ža h─▒zl─▒ bir ┼čekilde s─▒f─▒rlanabilse de periferik organlar (kemik ili─či, lenf bezleri, dalak vb.) daha yava┼čt─▒r. Bu y├╝zden gece ve g├╝nd├╝z d├Âng├╝s├╝ndeki kaymalar tekrarlan─▒rsa v├╝cut ve ├ževre aras─▒nda uyumsuzluk ya┼čanabilmektedir. {25*}

Sirkadiyen bozulma, v├╝cut ├╝zerinde olumsuz bir etkiye sahip olabilmektedir. Bunlardan baz─▒lar─▒; uyku bozukluklar─▒, metabolik ve kardiyovask├╝ler i┼člev bozukluklar─▒ ve duygu durum bozukluklar─▒d─▒r. Sirkadiyen bozukluklar─▒ ya┼čama riski y├╝ksek olan ki┼čiler ├Âzellikle vardiyal─▒ ├žal─▒┼čan insanlard─▒r. Bu ki┼čiler gece-g├╝nd├╝z dengesizli─či ya┼čayarak melatonin ve kortizol ritimlerinde bozulmalar ya┼čayabilmektedir. Ayr─▒ca sirkadiyen bozukluklar─▒n─▒n di─čer hastal─▒klar─▒n yan─▒ s─▒ra kardiyometabolik hastal─▒klar, kanser ve gastrointestinal bozukluklar geli┼čtirme riskleri y├╝ksektir. {26*}

Bu nedenle, g├╝nl├╝k ya┼čam─▒n elverdi─či ├Âl├ž├╝de, sirkadiyen ritimleri destekleyebilecek basit al─▒┼čkanl─▒klar olu┼čturmaya ├žal─▒┼čmak gerekmektedir. Bunun i├žin belirli bir uyku d├╝zeni olu┼čturulmal─▒, uyumadan ├Ânce ekranlardan uzak durulmal─▒ ya da geceleri televizyon seyrederken veya bilgisayar kullan─▒rken mavi ─▒┼č─▒k korumal─▒ g├Âzl├╝kler kullan─▒lmal─▒ ve d├╝zenli beslenilmelidir. Ayr─▒ca g├╝n├╝n erken saatlerinde ve sabah d─▒┼čar─▒ ├ž─▒kmak ve biraz parlak g├╝ne┼č ─▒┼č─▒─č─▒ almak sirkadiyen sistemin d├╝zg├╝n ├žal─▒┼čmas─▒ i├žin gereklidir. {27*}

Kaynaklar

{1*} https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1389945717301909

{2*} https://neurohacker.com/deeper-sleep-hacking-part-1-dan-pardi

{3*} https://neurohacker.com/circadian-rhythm-the-science-behind-the-best-sleep-of-your-life

{4*} https://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-physiol-021909-135821

{5*} https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2278827/

{6*} https://ohsu.pure.elsevier.com/en/publications/circadian-regulation-of-endocrine-functions-2

{7*} https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5995632/

{8*} https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4381220/

{9*} https://academic.oup.com/hmg/article/15/suppl_2/R271/624758

{10*} https://www.nature.com/articles/s41583-018-0026-z

{11*} https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0896627305009372

{12*} https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2885915/

{13*} https://academic.oup.com/edrv/article/39/6/990/5094958?login=true

{14*} https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/07420520500464361

{15*} https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470720981.ch4

{16*} https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0928425711000040

{17*} https://febs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/j.1742-4658.2006.05322.x

{18*} https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1087079204000474

{19*} https://joe.bioscientifica.com/view/journals/joe/200/1/3.xml

{20*} https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1087079213000518

{21*} https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0306453007000315

{22*} https://academic.oup.com/jcem/article/88/9/4502/2845835

{23*} https://academic.oup.com/jcem/article/86/1/151/2841140

{24*} https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-079X.1989.tb00412.x

{25*} https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1460-9568.2008.06534.x

{26*} https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3523094/

{27*} https://academic.oup.com/occmed/article/53/2/103/1519795

Reklam

Bir yan─▒t yaz─▒n

E-posta adresiniz yay─▒nlanmayacak. Gerekli alanlar * ile i┼čaretlenmi┼člerdir

─░lgili Makaleler

Ba┼ča d├Ân tu┼ču